نگاهی روان شناختی به تاخیر در فرزندآوری، ناباروری، فشارهای درمان و اهمیت مراقبت از سلامت روان زوج ها
گاهی در زندگی، «بعداً» فقط یک کلمه ساده نیست.
گاهی ( بعداً ) یعنی وقتی شرایط کاری بهتر شد، وقتی وضعیت مالی مناسب تر شد، وقتی خانه خریدیم، وقتی شغل مان ثبات پیدا کرد، وقتی شرایط زندگی آرام تر شد یا وقتی بالاخره احساس کردیم برای بچه دار شدن آماده ایم.
اما زندگی همیشه مطابق برنامه ما پیش نمی رود.
ممکن است روزی برسد که همان «بعداً» که مدت ها منتظرش بودیم، از راه برسد ، اما شرایط دیگر شبیه گذشته نباشد.
چند روز پیش در محل کار، زوجی را دیدم که مدت زیادی بود در مسیر درمان ناباروری قرار داشتند.
هر دو خسته بودند.
نه فقط از داروها، آزمایش ها، سونوگرافی ها، مراجعه های مکرر و انتظار برای نتیجه ، بلکه از سال هایی که گذشته بود، امیدهایی که شکل گرفته و بعد کم رنگ شده بود و تصمیم هایی که هر بار به «بعداً» موکول شده بودند.
حالا «بعداً» رسیده بود.
اما با شرایطی متفاوت.
خانم پزشک بود. هر دو به دلیل مشغله های کاری، شرایط زندگی و شاید همان تصور آشنای «هنوز وقت داریم»، تصمیم برای فرزندآوری را به سال های بعد موکول کرده بودند.
حالا دیگر مسئله فقط بچه دار شدن نبود.
صحبت از ذخیره تخمدانی، کیفیت تخمک، درمان های کمک باروری، احتمال موفقیت، تعداد سیکل های درمان، هزینه ها و مهم تر از همه، توان روانی ادامه دادن این مسیر بود.
همان جا دوباره به یک سوال فکر کردم:
چرا گاهی انسان ها تصمیمی را که برایشان بسیار مهم است، آن قدر به تاخیر می اندازند که روزی مجبور می شوند برای رسیدن به همان خواسته، مسیر دشوارتری را طی کنند؟
و شاید سوال مهم تر این باشد:
آیا واقعاً می توانیم این افراد را ( دیر اقدام کننده ) بنامیم؟
یا باید کمی عمیق تر نگاه کنیم؟
تاخیر در فرزندآوری
«بعداً» همیشه به معنای بی اهمیت بودن نیست
وقتی درباره تاخیر در فرزندآوری صحبت می کنیم، بسیار راحت است که وارد فضای قضاوت شویم.
- چرا زودتر اقدام نکرد؟
- مگر نمی دانست سن مهم است؟
- چرا این قدر کار یا شغل را باید جدی گرفت؟
اما زندگی واقعی به این سادگی نیست.
افراد برای ساختن زندگی، ادامه تحصیل، پیشرفت شغلی، پیدا کردن شریک مناسب، رسیدن به ثبات مالی، مهاجرت، مراقبت از خانواده و هزاران دلیل دیگر ممکن است تصمیم فرزندآوری را به تعویق بیندازند.
به خصوص برای زنان، تعارض میان مسیر شغلی و فرزندآوری می تواند مسئله ای واقعی باشد. برای بعضی زنان، ساختن یک مسیر حرفه ای موفق و هم زمان برنامه ریزی برای تشکیل خانواده، تصمیمی پیچیده و چندبعدی است.
بنابراین شاید بهتر باشد به جای اینکه بپرسیم:
« چرا دیر اقدام کرد؟ »
بپرسیم:
چه شرایطی باعث شد در آن زمان، تصمیم دیگری برای او منطقی تر به نظر برسد؟
این تغییر نگاه، ما را از سرزنش به سمت درک کردن می برد.
و روان شناسی سلامت دقیقاً از همین نقطه آغاز می شود.
سن و باروری زنان
باروری ، واقعیتی که نمی توان کاملاً با تقویم زندگی هماهنگ کرد
ما برای بسیاری از اتفاقات زندگی برنامه ریزی می کنیم.
برای تحصیل، شغل، خرید خانه، مهاجرت، سرمایه گذاری و پیشرفت شخصی.
اما بدن همیشه با تقویم برنامه های ما هماهنگ نمی شود.
باروری، به خصوص باروری زنان، تحت تاثیر افزایش سن قرار می گیرد و افزایش سن می تواند با تغییر در کمیت و کیفیت تخمک ها و کاهش احتمال بارداری همراه باشد.
این موضوع به معنای آن نیست که هر زنی با افزایش سن الزاماً دچار ناباروری می شود یا اینکه باید برای فرزندآوری تحت فشار قرار بگیرد.
مسئله، آگاهی و تصمیم گیری آگاهانه است.
دانستن واقعیت های مربوط به باروری به معنای ترساندن زنان نیست؛ بلکه می تواند به آن ها کمک کند انتخاب های خود را با شناخت بیشتری انجام دهند.
به همین دلیل، صحبت درباره سلامت باروری بهتر است زمانی آغاز شود که هنوز فرد درگیر بحران ناباروری نشده است.
آگاهی زودهنگام می تواند بخشی از مراقبت از سلامت باروری باشد.
درمان ناباروری
چه زمانی ( تصمیم ) تبدیل به ( درمان ) می شود؟
وقتی زوجی تصمیم به فرزندآوری می گیرد، معمولاً تصورش این نیست که چند سال بعد در یک کلینیک ناباروری نشسته باشد.
قرار بوده همه چیز ساده باشد:
تصمیم بگیریم، اقدام کنیم و بچه دار شویم.
اما وقتی بارداری اتفاق نمی افتد، زندگی وارد مرحله دیگری می شود.
آزمایش ها شروع می شوند.
تشخیص مطرح می شود.
داروها آغاز می شوند.
سونوگرافی، مراجعه، انتظار و دوباره تلاش.
گاهی IUI و گاهی IVF یا سایر روش های کمک باروری وارد زندگی زوج می شوند.
هر مرحله می تواند امیدی تازه ایجاد کند و هر شکست ممکن است بخشی از توان روانی فرد را مصرف کند.
در این شرایط، ناباروری دیگر فقط یک مسئله پزشکی نیست.
ناباروری و سلامت روان
ناباروری فقط بدن را درگیر نمی کند
ناباروری می تواند بر بخش های مختلف زندگی فرد تاثیر بگذارد ، از احساسات و اعتمادبه نفس گرفته تا رابطه زوجی، روابط اجتماعی، مسائل اقتصادی و کیفیت زندگی.
اضطراب، استرس، احساس غم، ناامیدی، ترس از شکست و نگرانی درباره آینده می توانند در مسیر درمان ظاهر شوند.
گاهی حتی فردی که از نظر جسمی آمادگی ادامه درمان را دارد، از نظر روانی احساس می کند دیگر توان یک مرحله جدید را ندارد.
سازمان جهانی بهداشت نیز ناباروری را موضوعی می داند که می تواند با پریشانی روانی، انگ اجتماعی، فشار مالی، اضطراب، افسردگی و انزوای اجتماعی همراه باشد.
بنابراین وقتی درباره درمان ناباروری صحبت می کنیم، نباید سلامت روان را به عنوان موضوعی فرعی در نظر بگیریم.
بدن و روان در این مسیر از یکدیگر جدا نیستند.
استرس درمان ناباروری
و بعد، خستگی می آید…
گاهی زوج ها آن قدر برای موفق شدن تلاش می کنند که متوجه نمی شوند چقدر خسته شده اند.
- خستگی از درمان.
- خستگی از انتظار.
- خستگی از سوال های اطرافیان.
خستگی از مقایسه خود با دوستان و اعضای خانواده ای که یکی یکی صاحب فرزند شده اند.
و حتی خستگی از رابطه جنسی ای که ممکن است به تدریج از یک تجربه صمیمانه به بخشی از برنامه درمان تبدیل شود.
کم کم زندگی ممکن است حول یک سوال بچرخد:
این ماه چه می شود؟
ممکن است زن بگوید:
«دیگر توان یک سیکل دیگر را ندارم.»
و همسرش بگوید:
«فقط یک بار دیگر امتحان کنیم.»
هر دو ممکن است یکدیگر را دوست داشته باشند؛ اما خستگی زبان آدم ها را تغییر می دهد.
گاهی زن احساس می کند همسرش درد او را نمی فهمد.
گاهی مرد احساس می کند هر کاری انجام دهد، باز هم کافی نیست.
گاهی هر دو به جای اینکه کنار هم با مشکل مبارزه کنند، ناخواسته مقابل یکدیگر قرار می گیرند.
اینجاست که ناباروری می تواند از یک مسئله پزشکی به یک مسئله رابطه ای نیز تبدیل شود.
ناباروری و رابطه زوجین
ناباروری چه تاثیری بر رابطه زوجین دارد؟
ناباروری ممکن است رابطه عاطفی و جنسی زوجین را تحت تاثیر قرار دهد، هرچند شدت و نوع این تاثیر در افراد مختلف متفاوت است.
برای یک زوج، مشکل اصلی ممکن است فشار اقتصادی درمان باشد.
برای دیگری، سوال های مکرر خانواده و اطرافیان.
برای زوجی دیگر، احساس گناه یا مسئول دانستن خود برای نتیجه نگرفتن.
گاهی نیز اختلاف اصلی بر سر ادامه یا توقف درمان شکل می گیرد.
یکی ممکن است بخواهد درمان را ادامه دهد و دیگری احساس کند دیگر توان روانی یا جسمی آن را ندارد.
در چنین شرایطی، یکی از مهم ترین سوالات این است:
آیا هنوز درباره خودمان با یکدیگر صحبت می کنیم یا تمام گفت وگوهای ما درباره درمان است؟
مشاوره روانشناسی ناباروری
روان شناس سلامت دقیقاً کجای این مسیر قرار می گیرد؟
به نظر من، روان شناس نباید فقط زمانی وارد شود که بیمار دیگر توان ادامه دادن ندارد.
مداخله روان شناختی قرار نیست آخرین ایستگاه درمان باشد.
می تواند بسیار زودتر آغاز شود ، حتی پیش از شروع درمان ناباروری.
برای مثال، زوج می تواند درباره این موضوعات با کمک متخصص صحبت کند:
- آیا واقعاً برای شروع درمان آماده هستیم؟
- چقدر درباره مسیر درمان اطلاعات داریم؟
- انتظار ما از IVF چیست؟
- اگر اولین درمان موفق نشود چه؟
- اگر چند بار شکست بخورد چه تصمیمی خواهیم گرفت؟
- تا چه زمانی می خواهیم درمان را ادامه دهیم؟
- چه کسی از نظر روانی بیشتر تحت فشار است؟
- چگونه می خواهیم رابطه زوجی خود را در این مسیر حفظ کنیم؟
این گفت وگوها به معنای منفی فکر کردن یا انتظار شکست نیست !
برعکس، به معنای آماده شدن برای تصمیم های احتمالی آینده است.
راهنمای انجمن اروپایی تولید مثل انسانی و جنین شناسی، ESHRE، نیز بر اهمیت توجه به نیازهای روانی و اجتماعی افراد در مسیر درمان ناباروری تاکید دارد. مراقبت از بیمار نباید صرفاً به مداخلات پزشکی محدود شود و ارتباط همدلانه، مشارکت هر دو شریک در تصمیم گیری و امکان دریافت حمایت روان شناختی نیز اهمیت دارد.
بر اساس راهنمای انجمن اروپایی تولید مثل انسانی و جنین شناسی (ESHRE)، مراقبت از افراد در مسیر درمان ناباروری نباید فقط به
جنبه های پزشکی محدود شود و توجه به نیازهای روانی و اجتماعی بیماران نیز اهمیت دارد از جمله، توجه به نیازهای روانی
اجتماعی بیمار در سراسر مسیر درمان، ارتباط همدلانه، مشارکت هر دو شریک، مشارکت در تصمیمگیری و فراهم کردن امکان
دریافت حمایت تخصصی روانشناختی.
آیا باید قبل از درمان ناباروری به روان شناس مراجعه کرد؟
در بسیاری از موارد، حمایت روان شناختی می تواند حتی پیش از شروع درمان کمک کننده باشد.
این موضوع به خصوص برای زوج هایی اهمیت دارد که:
- اضطراب زیادی درباره درمان دارند.
- تجربه شکست های قبلی داشته اند.
- درباره ادامه درمان با یکدیگر اختلاف نظر دارند.
- احساس ناامیدی یا فرسودگی می کنند.
- رابطه زناشویی آن ها تحت تاثیر درمان قرار گرفته است.
- از فشار خانواده و اطرافیان رنج می برند.
- دائماً خودشان را با افراد دیگر مقایسه می کنند.
- در تصمیم گیری درباره ادامه یا توقف درمان دچار سردرگمی هستند.
روان شناس قرار نیست تضمین کند که درمان ناباروری موفق خواهد شد.
نقش روان شناس، کمک به فرد و زوج برای مدیریت فشار روانی، تصمیم گیری آگاهانه تر و حفظ کیفیت زندگی در این مسیر است.
راهکارهایی برای حفظ سلامت روان در مسیر درمان ناباروری
۱. درباره باروری زودتر صحبت کنیم
صحبت کردن درباره باروری نباید با ترساندن افراد همراه باشد.
هدف این نیست که به زنان گفته شود «باید زود بچه دار شوید».
هدف این است که هر فرد بداند سن، شرایط جسمی، سابقه پزشکی و عوامل دیگر می توانند بر باروری اثر داشته باشند و بر اساس همین اطلاعات، تصمیم آگاهانه تری بگیرد.
آگاهی، جایگزین اضطراب نیست؛ اما می تواند از تصمیم گیری ناآگاهانه جلوگیری کند.
۲. تصمیم های مهم را به لحظه بحران موکول نکنیم
اگر فرزندآوری یکی از ارزش های مهم زندگی فرد است، بهتر است درباره آن پیش از رسیدن به بحران فکر شود.
گفت وگو درباره سن، شرایط جسمی، وضعیت شغلی، شرایط اقتصادی، رابطه زوجی و گزینه های احتمالی می تواند به تصمیم گیری بهتر کمک کند.
هدف این نیست که برای زندگی افراد نسخه ای واحد بنویسیم.
هدف، ایجاد فرصت برای انتخاب آگاهانه تر است.
۳. هر دو نفر را بخشی از مسیر درمان بدانیم
گاهی تمرکز درمان فقط روی زن قرار می گیرد و مرد به «همراه بیمار» تبدیل می شود.
در حالی که ناباروری تجربه ای است که می تواند هر دو نفر را تحت تاثیر قرار دهد.
هر دو نفر باید فرصت داشته باشند درباره احساسات خود صحبت کنند:
- من از چه چیزی می ترسم؟
- چه چیزی برایم سخت است؟
- تا کجا توان ادامه دادن دارم؟
- از همسرم چه انتظاری دارم؟
این پرسش ها می توانند جلوی بسیاری از سوءتفاهم های رابطه ای را بگیرند.
۴. خستگی روانی را جدی بگیریم
لازم نیست فرد به افسردگی شدید برسد تا بگوییم به کمک نیاز دارد.
اختلال خواب، تحریک پذیری، ناامیدی، کناره گیری اجتماعی، کاهش میل جنسی، احساس گناه، اضطراب مداوم یا بی انگیزگی می توانند نشانه هایی باشند که ارزش توجه دارند.
کمک گرفتن از روان شناس به معنای «ضعیف بودن» نیست.
درمان ناباروری یک مسیر طولانی و پرتنش است و مراقبت از سلامت روان می تواند بخشی از مراقبت کلی از فرد باشد.
۵. اجازه بدهیم زوج ها گاهی فقط «انسان» باشند، نه بیمار
شاید این یکی از مهم ترین بخش های مسیر درمان باشد.
زوج ها گاهی آن قدر در نقش «بیمار نابارور» فرو می روند که فراموش می کنند هنوز زن و شوهر هستند.
تمام زندگی نباید حول درمان بچرخد.
هنوز باید با هم خندید.
هنوز باید قرار دونفره داشت.
هنوز باید درباره فیلم، سفر، کار، دوستان و موضوعاتی غیر از IVF صحبت کرد.
هنوز باید رابطه را زندگی کرد.
درمان نباید تمام زندگی را ببلعد.
و دوباره به همان زوج برگردیم…
آن زوج برای من فقط یک پرونده ناباروری نبودند.
آن ها دو انسان بودند که زمانی تصمیم گرفته بودند «بعداً» بچه دار شوند.
شاید آن تصمیم در آن زمان، با شرایط زندگی شان منطقی بوده است.
اما امروز با واقعیتی متفاوت روبه رو شده اند.
وظیفه ما به عنوان تیم درمان این نیست که گذشته آن ها را قضاوت کنیم.
وظیفه ما این است که کمک کنیم امروز را بهتر زندگی کنند و آگاهانه تر درباره فردا تصمیم بگیرند.
گاهی پزشک باید درمان کند.
گاهی روان شناس باید کمک کند فرد با اضطراب، سوگ، خستگی و بلاتکلیفی کنار بیاید.
گاهی زوج ها به گفت وگویی نیاز دارند که مدت هاست به تعویق انداخته اند.
و گاهی شاید مهم ترین مداخله این باشد که به یک زن یا مرد خسته بگوییم:
«می فهمم که این مسیر چقدر سخت بوده؛ لازم نیست برای قوی بودن، احساساتت را انکار کنی.»
شاید این همان جایی باشد که روان شناسی سلامت معنا پیدا می کند.
نه اینکه به آدم ها قول بدهیم حتماً به نتیجه ای که می خواهند می رسند؛ بلکه کمک کنیم در مسیر رسیدن به آن، خودشان، رابطه شان و کیفیت زندگی شان را از دست ندهند.
شاید بهتر باشد «بعداً» را زودتر بشناسیم
شاید لازم باشد درباره باروری قبل از اینکه تبدیل به یک مشکل شود، بیشتر صحبت کنیم.
نه برای ترساندن آدم ها.
نه برای ایجاد فشار برای فرزندآوری.
و نه برای قضاوت کسانی که تصمیم گرفته اند دیرتر بچه دار شوند.
بلکه برای اینکه هر فرد بتواند با شناخت بیشتری درباره آینده خود تصمیم بگیرد.
باروری فقط یک موضوع پزشکی نیست.
با تصمیم های فردی، روابط زوجی، شرایط اجتماعی، شغل، اقتصاد، سلامت روان و سبک زندگی ارتباط دارد.
گاهی مهم ترین کاری که می توانیم انجام دهیم، این نیست که سریع تر تصمیم بگیریم ، بلکه این است که زودتر درباره تصمیم های مهم زندگی فکر کنیم.
چون «بعداً» همیشه همان زمانی نیست که تصور می کنیم.
و وقتی «بعداً» می رسد، ممکن است سوال دیگر این نباشد که:
«چه زمانی تصمیم بگیریم؟»
بلکه این باشد:
«با شرایطی که امروز داریم، آگاهانه ترین تصمیم چیست؟»
یک نکته مهم برای زوج های در مسیر درمان ناباروری
اگر درمان ناباروری باعث اضطراب، ناامیدی، اختلال خواب، مشکلات رابطه ای، کاهش شدید کیفیت زندگی یا احساس ناتوانی در ادامه مسیر شده است، مراجعه به روان شناس سلامت یا متخصص سلامت روان می تواند بخشی از مراقبت جامع از شما باشد.
کمک گرفتن از متخصص به معنای شکست نیست ، گاهی نشانه این است که فرد می خواهد در کنار مراقبت از جسم، از روان و رابطه خود نیز مراقبت کند.
مشاوره روانشناسی ناباروری در کلینیک درمان ناباروری ژیوار
در کلینیک درمان ناباروری ژیوار، باور ما این است که مسیر درمان ناباروری فقط به درمان جسم محدود نمی شود. ما در کنار شما هستیم تا در مسیر رسیدن به رویای فرزندآوری، از سلامت روان و رابطه زوجی شما نیز مراقبت شود. حضور روان شناس باتجربه در کنار تیم درمان می تواند به شما کمک کند با اضطراب، نگرانی، خستگی و فشارهای روانی این مسیر بهتر کنار بیایید، ارتباط خود با همسرتان را حفظ کنید و در روزهای سخت، امید و توان ادامه مسیر را از دست ندهید. هدف ما این است که در مسیر درمان، تنها نباشید و در کنار تلاش برای بچه دار شدن، زندگی، آرامش و رابطه خود را نیز حفظ کنید.
نگارش: معصومه ستارزاده – دکتری تخصصی روان شناسی سلامت
از همراهی شما سپاسگزاریم
اگر این مطلب برای شما مفید بود، می توانید با طرح پرسش ها، انتقادات و پیشنهادهای خود به ما کمک کنید تا مطالب آموزشی کاربردی تر و موثرتری درباره ناباروری، سلامت روان و روابط زوجین ارائه کنیم.
منابع :
https://academic.oup.com/humrep/article-lookup/doi/10.1093/humrep/dev177
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02646838.2024.2316317
https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2807657
