آیا بطری آب معدنی، لیوان یکبار مصرف کاغذی، ظروف غذای بیرون بر و گرم کردن غذا در ظرف پلاستیکی می توانند بر باروری تاثیر بگذارند؟ پژوهش های جدید نشان می دهند که ذرات ریز پلاستیکی به محیط های زیستی مرتبط با تولیدمثل انسان راه پیدا کرده اند. به همین دلیل، اگر قصد بارداری دارید یا در حال درمان ناباروری و IVF هستید، بهتر است مصرف غیرضروری ظروف پلاستیکی را کاهش دهید و برای نگهداری و گرم کردن غذا از جایگزین های مناسب استفاده کنید.
در سال های اخیر، میکروپلاستیک ها به یکی از موضوعات مهم پژوهش های پزشکی و سلامت محیط تبدیل شده اند. این ذرات در منابع مختلف محیطی و برخی نمونه های زیستی انسان شناسایی شده اند و دانشمندان در حال بررسی ارتباط آنها با کیفیت اسپرم، عملکرد تخمدان و سلامت باروری هستند.
در یکی از گزارش های منتشرشده در زومیت، به شناسایی میکروپلاستیک در مایع فولیکولی تخمدان زنان اشاره شده است؛ مایعی که در اطراف تخمک قرار دارد و در رشد و بلوغ آن نقش مهمی ایفا می کند. همچنین، یک مرور علمی جدید در اکتبر ۲۰۲۶ در مجله International Journal of Impotence Research از مجموعه Nature، شواهد مربوط به حضور میکروپلاستیک ها در دستگاه تولیدمثل زنان و مردان را بررسی کرده است.
این یافته ها اهمیت توجه به آلودگی های محیطی را بیشتر می کنند. اگرچه هنوز میزان دقیق تاثیر میکروپلاستیک ها بر احتمال بارداری مشخص نیست، کاهش مواجهه غیرضروری با پلاستیک، به ویژه در تماس با غذا و نوشیدنی داغ، اقدامی منطقی برای زوج هایی است که به سلامت باروری خود اهمیت می دهند.
میکروپلاستیک چیست و از کجا وارد بدن می شود؟
میکروپلاستیک به ذرات پلاستیکی کوچک تر از ۵ میلی متر گفته می شود. این ذرات ممکن است از تجزیه پلاستیک های بزرگ تر، فرسایش بسته بندی ها، الیاف لباس های مصنوعی و منابع مختلف محیطی ایجاد شوند. ذرات کوچک تر نیز با عنوان نانوپلاستیک شناخته می شوند.
آب آشامیدنی، بعضی مواد غذایی، گرد و غبار و بسته بندی های پلاستیکی از منابع احتمالی مواجهه انسان با این ذرات هستند. برای مثال، بطری آب معدنی، لیوان یکبار مصرف، بسته بندی غذای آماده و برخی ظروف پلاستیکی مورد استفاده در آشپزخانه می توانند در مسیر مواجهه روزمره با مواد پلاستیکی قرار داشته باشند.
البته میزان ذرات آزادشده به نوع پلاستیک، دما، مدت تماس و شرایط استفاده بستگی دارد. بنابراین، مهم این نیست که از تمام وسایل پلاستیکی بترسیم؛ بهتر است مواردی را که می توان به سادگی جایگزین کرد، بشناسیم.
میکروپلاستیک و ناباروری زنان – چرا مایع فولیکولی اهمیت دارد؟
یکی از یافته های قابل توجه در این حوزه، شناسایی میکروپلاستیک در مایع فولیکولی تخمدان است. این مایع مواد مغذی و پیام های زیستی مورد نیاز تخمک را فراهم می کند و بخشی از محیطی است که تخمک در آن رشد می کند.
در یک مطالعه مقدماتی که در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در مجله Frontiers in Endocrinology منتشر شد، پژوهشگران نمونه های مایع فولیکولی ۲۷ زن تحت درمان IVF را بررسی کردند. در ۲۲ نمونه، دست کم یک ذره میکروپلاستیک شناسایی شد. این ذرات شامل چند نوع پلیمر رایج مانند پلی پروپیلن، پلی اتیلن و پلی اتیلن ترفتالات بودند.
این یافته نشان می دهد که ذرات پلاستیکی می توانند در محیط اطراف تخمک حضور داشته باشند. با این حال، مطالعه برای تعیین تاثیر این ذرات بر کیفیت تخمک یا احتمال بارداری طراحی نشده بود و نمی توان از نتیجه آن به تنهایی درباره علت ناباروری قضاوت کرد.
پژوهش های آزمایشگاهی و حیوانی نیز احتمال ارتباط میان مواجهه با برخی میکروپلاستیک ها و التهاب، استرس اکسیداتیو و تغییر عملکرد سلول های تخمدان را مطرح کرده اند. این فرایندها برای سلامت تولیدمثل اهمیت دارند و به همین دلیل، بررسی اثرات احتمالی آلودگی های پلاستیکی بر باروری زنان ادامه دارد.
برای زنانی که قصد بارداری دارند، پیام عملی این تحقیقات روشن است: بهتر است تماس غیرضروری با پلاستیک را کاهش دهند، در کنار آن مراقبت های پیش از بارداری را جدی بگیرند و در صورت وجود مشکل باروری، ارزیابی تخصصی را به تعویق نیندازند.
میکروپلاستیک و ناباروری مردان – آیا کیفیت اسپرم تحت تاثیر قرار می گیرد؟
سلامت باروری مردان نیز یکی از محورهای مهم پژوهش های جدید است. در برخی مطالعات انسانی، ذرات میکروپلاستیک در نمونه های منی و بافت بیضه شناسایی شده اند. پژوهشگران همچنین در حال بررسی ارتباط احتمالی این ذرات با تعداد، حرکت و سایر شاخص های کیفیت اسپرم هستند.
برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان داده اند که مواجهه با انواع خاصی از ذرات پلاستیکی ممکن است با استرس اکسیداتیو، التهاب و اختلال در فرایند تولید اسپرم ارتباط داشته باشد. این موضوع از نظر علمی اهمیت دارد؛ زیرا کیفیت اسپرم یکی از عوامل موثر بر باروری طبیعی و درمان های کمک باروری است.
البته شناسایی میکروپلاستیک در نمونه منی یا بافت بیضه به تنهایی به معنای ناباروری نیست. میزان اثر این ذرات در شرایط معمول زندگی هنوز به طور کامل مشخص نشده است و عوامل دیگری مانند سن، سیگار، بیماری های زمینه ای، اختلالات هورمونی و شرایط محیطی نیز می توانند بر کیفیت اسپرم اثر بگذارند.
اگر برای بارداری اقدام کرده اید و نتیجه ای حاصل نشده است، بررسی مایع منی و ارزیابی هر دو زوج اهمیت دارد. کاهش مواجهه با پلاستیک می تواند بخشی از مراقبت عمومی سلامت باشد، اما جایگزین آزمایش ها و درمان های استاندارد ناباروری نیست.
کدام ظروف و محصولات روزمره می توانند مواجهه با میکروپلاستیک را بیشتر کنند؟
۱. بطری آب معدنی و بطری های پلاستیکی PET
بسیاری از بطری های آب معدنی از پلاستیکی به نام PET ساخته می شوند. مطالعات مختلف، ذرات پلاستیکی را در بعضی نمونه های آب بسته بندی شده شناسایی کرده اند. مقدار گزارش شده در مطالعات متفاوت است و به روش اندازه گیری و شرایط نمونه بستگی دارد.
برای کاهش مواجهه غیرضروری، اگر به آب آشامیدنی سالم دسترسی دارید، می توانید از بطری شیشه ای یا استیل مناسب برای مصرف روزانه استفاده کنید. همچنین بهتر است بطری های پلاستیکی را در خودروی داغ، زیر نور مستقیم و شدید خورشید یا در معرض گرمای زیاد رها نکنید.
این توصیه به معنای ناایمن بودن همه آب های بسته بندی شده نیست؛ تامین آب آشامیدنی سالم همچنان اولویت اصلی است.
۲. لیوان یکبار مصرف پلاستیکی برای چای و قهوه
نوشیدن چای و قهوه در لیوان یکبار مصرف یکی از عادت های رایج روزمره است. تماس نوشیدنی داغ با برخی ظروف پلاستیکی می تواند بر آزاد شدن ذرات یا بعضی مواد موجود در ظرف تاثیر بگذارد.
اگر هر روز در محل کار یا بیرون از خانه چای و قهوه می نوشید، بهتر است یک ماگ شخصی سرامیکی یا لیوان شیشه ای همراه داشته باشید. این تغییر ساده، نیاز به استفاده مداوم از لیوان های یکبار مصرف را کاهش می دهد.
۳. لیوان یکبار مصرف کاغذی – آیا واقعا بدون پلاستیک است؟
بسیاری از لیوان های کاغذی دارای یک لایه پوشش پلیمری در سطح داخلی هستند تا مایعات از آنها نشت نکنند. به همین دلیل، کاغذی بودن لیوان لزوما به معنای نداشتن پلاستیک نیست.
در برخی پژوهش ها، آزاد شدن ذرات از لیوان های یکبار مصرف در شرایط آزمایشگاهی بررسی شده است. با این حال، میزان آزاد شدن ذرات در همه محصولات یکسان نیست و نمی توان نتیجه گرفت که هر بار استفاده از لیوان کاغذی موجب آسیب به باروری می شود.
اگر به طور روزانه نوشیدنی داغ مصرف می کنید، استفاده از لیوان شیشه ای یا سرامیکی چندبار مصرف انتخاب مناسبی است.
۴. ظروف غذای آماده، غذای بیرون بر و بسته بندی های پلاستیکی
ظروف پلاستیکی مورد استفاده برای غذای آماده، ساندویچ، برنج، خورشت و غذاهای بیرون بر نیز ارزش توجه دارند؛ به خصوص زمانی که غذا بسیار داغ است یا قرار است برای مدت طولانی در همان ظرف نگهداری شود.
بهتر است پس از انتقال غذا به خانه، آن را در ظرف شیشه ای یا ظرف مناسب دیگری نگهداری کنید. اگر غذا داغ است، از ریختن آن در ظروف پلاستیکی نامناسب خودداری کنید.
این توصیه به معنای کنار گذاشتن کامل غذای آماده نیست. هدف این است که در موقعیت هایی که جایگزین مناسبی وجود دارد، تماس غیرضروری غذا با پلاستیک کاهش پیدا کند.
۵. گرم کردن غذا در ظرف پلاستیکی داخل مایکروویو
یکی از مهم ترین عادت هایی که می توانید اصلاح کنید، گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی نامناسب است. همه ظروف پلاستیکی برای استفاده در مایکروویو طراحی نشده اند و تماس غذا با ظرف در دمای بالا می تواند بر آزاد شدن بعضی مواد تاثیر بگذارد.
برای گرم کردن غذای روزانه، ظرف شیشه ای مناسب مایکروویو انتخاب خوبی است. اگر از ظرف پلاستیکی استفاده می کنید، باید مطمئن شوید که برای همین کاربرد طراحی شده است و دستورالعمل سازنده را رعایت کنید.
به ویژه از گرم کردن غذا در ظروف یکبار مصرفی که برای این کار ساخته نشده اند، خودداری کنید.
اگر قصد بارداری دارید، برای کاهش میکروپلاستیک چه کارهایی انجام دهید؟
برای کاهش مواجهه با میکروپلاستیک لازم نیست تمام وسایل پلاستیکی خانه را کنار بگذارید. بهتر است از چند تغییر ساده شروع کنید:
آب معدنی در بطری پلاستیکی: برای مصرف روزمره، در صورت دسترسی به آب سالم، از بطری شیشه ای یا استیل استفاده کنید.
لیوان یکبار مصرف: برای چای و قهوه، ماگ یا لیوان شخصی همراه داشته باشید.
غذای داغ و بیرون بر: غذا را پس از انتقال به خانه در ظرف مناسب نگهداری کنید.
گرم کردن غذا در مایکروویو: از ظروف شیشه ای مناسب استفاده کنید و غذا را در ظروف یکبار مصرف نامناسب گرم نکنید.
بطری های پلاستیکی: آنها را در معرض گرمای شدید و نور مستقیم خورشید قرار ندهید.
نگهداری غذا: در صورت امکان از ظروف شیشه ای دردار برای نگهداری غذاهای پخته شده استفاده کنید.
گرد و غبار خانه: نظافت منظم سطوح و تهویه مناسب می تواند به کاهش مواجهه با برخی ذرات محیطی کمک کند.
محصولات پاکسازی بدن: برای حذف میکروپلاستیک از بدن، خودسرانه مکمل، دمنوش یا محصولات موسوم به سم زدایی مصرف نکنید.
این توصیه ها راهکارهای احتیاطی برای کاهش برخی منابع مواجهه هستند. هنوز مشخص نشده است که هر کدام از این اقدامات به تنهایی تا چه اندازه خطر احتمالی را کاهش می دهند یا موجب افزایش شانس بارداری می شوند.
آیا کاهش مصرف ظروف پلاستیکی می تواند به موفقیت IVF کمک کند؟
در حال حاضر نمی توان گفت که کنار گذاشتن بطری آب معدنی، لیوان یکبار مصرف یا ظروف غذای آماده به تنهایی باعث افزایش موفقیت IVF می شود. اما توجه به عوامل محیطی قابل اصلاح، در کنار مراقبت های عمومی سلامت، رویکردی منطقی برای زوج هایی است که برای فرزندآوری برنامه ریزی می کنند.
اگر برای درمان ناباروری اقدام می کنید، بهتر است مصرف غیرضروری ظروف یکبار مصرف پلاستیکی را کاهش دهید، به ویژه در موقعیت هایی که غذا یا نوشیدنی داغ با ظرف تماس دارد. در کنار این اقدام، تغذیه متعادل، پرهیز از سیگار، کنترل بیماری های زمینه ای و انجام بررسی های لازم پیش از بارداری نیز اهمیت دارند.
برای زنانی که کمتر از ۳۵ سال دارند، در صورت یک سال اقدام منظم بدون جلوگیری و عدم بارداری، بررسی ناباروری توصیه می شود. در زنان ۳۵ ساله و بالاتر، بهتر است این بررسی پس از شش ماه آغاز شود. در صورت وجود سابقه بیماری یا مشکل شناخته شده باروری، ارزیابی زودتر می تواند ضروری باشد.
مرکز تحقیقات و درمان ناباروری ژیوار در بیمارستان عرفان سعادت آباد، با تمرکز بر بررسی و درمان مشکلات باروری، می تواند محل مراجعه زوج هایی باشد که برای ارزیابی وضعیت باروری و انتخاب مسیر مناسب درمان به مشاوره تخصصی نیاز دارند.
چگونه اثر میکروپلاستیک ها بر باروری را به حداقل برسانیم؟
پژوهش های جدید نشان می دهند که میکروپلاستیک ها در برخی نمونه های زیستی مرتبط با تولیدمثل زنان و مردان حضور دارند. شناسایی این ذرات در مایع فولیکولی تخمدان و نمونه های منی، ضرورت بررسی دقیق تر ارتباط آلودگی های پلاستیکی با سلامت باروری را مطرح می کند.
اگر قصد بارداری دارید، بهتر است از همین امروز استفاده غیرضروری از لیوان یکبار مصرف، ظروف پلاستیکی برای غذای داغ و گرم کردن غذا در بسته بندی های نامناسب را کاهش دهید. برای آب و غذا از ظروف مناسب استفاده کنید و در کنار آن، بررسی های پزشکی و توصیه های تخصصی پیش از بارداری را جدی بگیرید.
کاهش تماس غیرضروری با پلاستیک یک اقدام احتیاطی معقول است ، اما برای تشخیص و درمان ناباروری، ارزیابی پزشکی همچنان مهم ترین قدم است.
